Приветствую Вас Гость • Регистрация • Вход • RSS
Пятница, 9.12.2016
Главная » Файлы » Қазақша рефераттар » Қазақ әдебиеті [ Добавить материал ]

Сәкен Сейфуллин ( Сәдуақас ) реферат


Оқушылар,студенттер,мұғалімдер,сайт қолданушылары өз материалыңызбен бөліссеңіз қуанышты болатын едік!

22.07.2015, 16:36

Сейфуллин Сәкен ( Сәдуақас )
Сейфуллин   Сәкен   ( Сәдуақас )   ( 15 . 10 . 1894  ,  қазіргі   Жезқазған   облысы  ,  Ақадыр   ауданы  ,  « Ортау »   совхозының   « Қарашілік »   қыстағы  , — 25 . 2 . 1938) – қазақ   кеңес   жазушысы  ,  қазақ   кеңес   әдебиетінің   негізін   салушы  ,  Қазан   революциясына   қатысқан   ардагер  ,  мемлекет   және   қоғам   қайраткері  ,  1918   жылдан   КПСС   мүшесі . Шағын   дәулетті   саясатшының   жанұясында   туған . Сәкен   Нілдідегі   орыс-қазақ  ,  Ақмоладағы   бастауыш   приход   мектебінде   ( 1905-08 )  ,  үш   класты   қалалық   училищеде   ( 1908-13 )  , Омбыдағы   мұғалімдер   семинариясында   ( 1913-16 )   оқыды . 1914   жылы   Қазан   қаласында   « Өткен   күндер»   атты   тұңғыш   өлеңдер   жинағын   бастырды . Омбыда   қазақ   жастары   ашқан                 « Бірлік »   қауымы   басшыларының   бірі   болды . 1917   жылы   Бұғылыда   мектеп   ашып  ,  орыс   тілінен   сабақ   берді . 1917   жылы   9  наурызда   « Асығып   тез   аттандық »   атты   өлеңін   жазды . Кешікпей   Ақмола   қаласына   ауысып  ,  « Жас   қазақ »  ұйымын   ашты  ,  « Тіршілік »   газетін   шығарысты  ,  үш   айлық   педагогикалық   курсқа   оқытушы   болды .
Сәкен   1917   жылы   қарашада   « Кел  ,  жігіттер »   өлеңін   жазып  ,  Қазан   революциясын   зор   қуанышпен   қарсы   алды . Осы   жылдың   27  желтоқсанында   Ақмола   Совдепінің   президиум   мүшелігіне   сайланды . 1918   жылы   сәуірде         « Жас   қазақ   марсельезасын »   жазып  ,  1   мамырда   « Бақыт   жолына»   атты   пьесасының   премьерасын   көрсетті . 1918   жылы   4   маусымда   ақтардың   көтерілісі   ьолып  ,  Ақмола   Совпедшілері   тұтқындалды . Атаманның   « азап   вагонында »   47   күн   ажалмен   арпалысқан   Сәкен   1919   жылы   3   сәуірде   Колчактың   Омбыдағы   түрмесінен   қашып   шықты . Татарка – Славгород – Павлодар – Баянауыл – Сарыадыр   арқылы   еліне   жетті . Осы   жылдың   желтоқсанында   Әулиеата   қаласына   ( қазіргі   Жамбыл )   келді . 1920   жылы   7   мамырда   Ақмолаға   қайтып   оралып  ,  Атқару   комитеті   председателінің   орынбасары   және   әкімшілік   бөлімінің   меңгерушісі   болды . 1920   жылы   4   қазанда   Қазақтың   Советтік   Автономиялық   Республикасын   жариялаған   Советтердің   1-Құрылтай   съезіне   делегат   болып   қатысып  ,  Орталық   Атқару   Комитеті   Президиумының   мүшесі   болып   сайланды . Жер – су   комиссиясының   жұмысына   және   баспасөз   ісіне   басшылық   етті . Қарашада   Москвада   болып  ,  Советтердің   8-съезіне   қатысты  ,  В . И . Лениннің   ГОЭЛРО   жоспары   туралы   жасаған   баяндамасые   тыңдады . 1922   жылы   « Еңбекші   қазақ »   газетінің   редакторы  ,  халық   ағарту   камиссарының   орынбасары   болды .
Сәкен   бұл   жылдары   қоғамдық   қызметпен   бірге   творчестволық   жұмысқа   белсене   араласты . 1922   жылы   « Асау   тұлпар »   атты   өлеңдер   жинағын  ,  « Қызыл   сұңқарлар »   пбесасын   жариялады . 1923   жылы   30   сәуірде   ұлы   көсемге   арналған   « Ленин »   атты   өлеңін   жазды . 1924   жылы   қаңтарда   В . И . Ленин   қазасына   барған   Қазақстан   делигациясына   басшылық   етті . Осы   жолы            « Қайғылы   хабар »  ,  « Қаралы   күн »   өлеңдерін   жазды  ,          « Известия »   газетінде   « В . И . Ленин   және   оянып   келе   жатқан   Күншығыс »   атты   публицистикалық   мақаласын   жариялады . 1925   жылы   7   сәуірде   Халық   ағарту   камиссарияты   жанындаға   ғылым   орталығының   председателі  ,  12   шілдеде   Қазақтың   пролетар   жазушылары   ассоцияцасының   басшысы   болып   тағайындалды . Сәкен   1926   жылы   БКП   Өлкелік   комитетінің   партия   тарихы   бөлімінің   меңгерушісі . 1927   жылы   Қызылордадағы   халық   ағарту   институтының  ,  Ташкенттегі   қазақ   педагогика   институтының   директоры   болып   жұмыс   істеді . 1927   жылы   шыққан   « Жыл   құсы »   альманахына   басшылық   етті . « Жаңа   әдебиет »   журналын   ашуға   ат   аслысты . 1922   жылдан   бастап   « Қызыл   Қазақстан »   журналында   жариялана   бастаған   « Тар   жол  ,  тайғақ  кешу »   атты   мемуарлық   шығармасын   жеке   кітап   етіп   шығарды . « Жер   қазғандар »   повесін   ( 1927 )  ,             « Тұрмыс   толқынында »   жинағын   ( 1928 )  ,  « Көкшетау »   поэмасын   ( 1929 )   бастырды . 1929   жылы   қазақтың   зиялы   азаматтарына   арнап   ауыз   әдебиеті   үлгілерін   жинау   жөнінде   жазған   « Ашық   хатын »   жариялады . Қазақтың   мемлекеттік   педагогикалық   институтының   доценті   болды . 1932   жылы   « Қазақ   әдебиеті »   атты   тұңғыш   оқулық – хрестоматия   шығарды . 1932   жылы   « Әдебиет   майданы »   журналының   редакторы  ,  1934   жылы   Қазақтың   коммунистік   журналистика   институтының   профессоры   қызметін   атқарды . 1936   жылы   қазақ   әдебиеті   мен   өнерінің   Москвада   өткен   бірінші   он   күндігіне   қатысты . Қазақ   жазушылары   ішінен   тұңғыш   рет   Еңбек   Қызыл   Ту   орденімен   наградталып  ,  шығармашылық   еңбегіне   20   жыл   толуы   мерекеленді .
Сәкен – қазақ   кеңес   әдебиетінің   қарыштап   дамуында   үлкен   роль   атқарған   жаңашыл   ақын . Оның   поэзиясы – Абай   мен   С . Торайғыров   шығармашылығының   заңды   жалғасы   бола   тұрса   да  ,  идеялық-шығармашылық   принціпі   жағынан   айрықша   ерекшелігі   бар   соны   дүние . Сәкен   шығармаларының   идеялық   нысанасы   жаңа   дәуірдің  ,  кеңестік   заманнын   көкейтесті   мәселелерімен   тығыз   ұштасып   жатады . Мұның   өзі – социалистік   реализм   әдебиетінің   негізі  ,  ең   басты   бағыты  ,  айрықша   қадір-қасиеті . Қазақ   даласында   осы   әдебиеттің   туын   бірінші   көтерген   Сәкен   туындылары – бүгінгі   жаңа   өмірдің   жалынды   жаршысы   болған   тарихи   мәңгі   құбылыс . Ленин   партиясының   ұлы   идеяларынан   таусылмас   нәр   алған   Сәкен   өзінің   бар   өнерін   халық   мақсатына  ,  туған   елінің   жарқын   болашағына  арнап  ,  жаңа   заманның   дауылпазы   болды . Абайдан   кейін   қазақ  поэзиясына   жаңалық   қосқандардың   ішінде   оның   орны   бөлек . Қазақ   өленінің   өрнегіне   өзгеріс   енгізу  ,  өлеңнің   ішкі   ырғағын   күшейту  ,  ұйқасты   дауыс   екпініне   бейімдеу  ,  буын   жүйесін   айтар   ойға   бағындыру – Сәкен   поэзиясының   жаңашылдық   сипатын   танытатын   белгілер
Поэзия   саласындағы   алғашқы   қадамын   1914   жылы  шыққан   « Өткен   күндер »   атты   өлеңдер  жинағынан   бастаған   Сәкен   Қазан   революциясының   дауылды   күндерінде  жаңа   идеялық   негізде   түр   мен   мазмұнның   ажырамас   бірлігін   сақтай   білді . « Кел  ,  жігіттер »  ,  « Жас   қазақ   марсельезасы »  ,  « Жұмыскерлерге »  ,  « Жолдастар »  ,  тағы   басқа  саяси   лирикаларын   « Асау   тұлпар »   мен            « Экспресс »   жинақтарына  ұластырып  ,  атақты « Советстан »   поэмасымен   өз   поэзиясының   жаңашыл   сырын   әбден   айқындады . Қазақ   кеңес   әдебиетінің   идеялық   шығармашылығының   қалыптасуының   жарқын   бір   белгісі – « Көкщетау »   поэмасы . Бұл   поэма   Сәкеннің   әдебиетке   қосқан   зор   үлесін   еселей   түсті . Данышпан   В . И . Лениннің   ұлы   бейнесін   жасауды   көздеген   « Альбатрос »   ( 1932   жылы )   пен   жаңа   заманды  бейнелеген                         « Социалистан »   ( 1935   жылы )   поэмалары  ,  азамат   ақынның   әлеуметтік   күрделі   мәселелерді   жасқанбай   жырлап  ,  кезеңнің   қайшылық-қиындықтарын   батыл   айтып   берген   « Қызыл   ат »   ( 1934   жылы )   поэмасы   қазақ   поэзиясының   30   жылдардағы   үлкен   табысы   болды .
Сәкен   поэзиясын   сөз   еткенде  ,  ерекше   назар   аударатын   мәселе – оның   замана   бейнесін   жасауы . Бұл   ұлы   образдың   алғашқы   нақыштары   Сәкеннің   1917   жылғы   өлеңдерінен   басталған . Қазан   револьюциясын   зор   қуанышпен   қарсы   алған   ақын  :  « Кел   жігіттер  ,  болыңдар   ер  ,  жүйткіт  ,  орғыт   тұлпарды »   деп   асау   тұлпардың   жанды   бейнесін   жаңа  заман   образына  балайды . Сәкен   тұлпар   образынан   кейін   отарба   мен   экспресті   шабытпен   жырлауға   көшеді . Мұны   « Советстан »   атты   поэма   тарауларының   тақырыптары   « Отарбада »  ,  « Біздің   тұрмыс – отарбада »  ,  « Советстан – отарба »  ,  « Экспресс »   деп   аталуынан   да  ,  соны   леп  ,  тың   образ   жасау   жолындағы   ізденістерінен   де  ,  жаңа   мазмұнға   сәйкес   жаңа   өлеңдік   түр  ,  нақыштарынан   да   байқауға   болады . Сәкеннің               « Көкшетау »   поэмасы   халық   өмірін   философиялық   терең   толғауымен  ,  қазіргідей   құдыретті           Отаны   бар   бүгінгі   ұрпақтың   алдағы   ұлы   мұратын   айқын   бейнелеуімен   заман   бейнесін   жетілдіре   суреттеген . Кеңес   елінде   социализмнің   негізі   берік   қаланған   шақта   ұлылықтың  ,  өрен   ерліктің   символы – альбатрос   арқылы   кемеңгер   В . И . Ленин   образын   Отан   бейнесіне   айналдыра   жырлауы   Сәкеннің   жаңашылдығын  ,  замана   бейнесін   жасау   жолындағы   ақындық   алғырлығын   танытады . Оның   кеңестік   заманмен   үндес   жаңалығы   мол   тамаша   поэзиясы – қазақ   кеңес   әдебиетінің   үлкен   олжасы .
Сәкеннің   өнерпаздық   тұлғасын   ірілендіріп   көрсететін   поэзия   саласы   болғанымен  ,  оның   қазақ   прозасын   өркендетуге   қосқан   үлесі   де   қомақты . 1917   жылы              « Жұбату »   атты   тұңғыш   көркем   әңгімесін   жазды  ,  « Тар   жол  ,  тайғақ   кешу»   романының   алғашқы   тараулары   1922   жылы   « Қызыл   Қазақстан »   журналында   жарияланды . Бұл – Сәкеннің   прозамен   ерте   шұғылданғанын   көрсетеді . Кейіннен   повеске   айналған   « Айша »   әңгімесі   де   ( 1922 )   осы   журналда   басылды . Екі   тарауы   жарияланып  ,  аяқталмай   қалған   « Қыр   балалары»   атты  көлемді   повесі   де   сол  кезде  туды . Сәкен   әңгіме  ,  очерктерді   былай   қойғанда  ,  бес   повесть   ( « Жер   қазғандар»  ,  1927  ;              « Айша »  ,  1922-35  ;  « Біздің   тұрмыс »   1932-34  ;  « Сол   жылдарда »  ,  « Жемістер »  ,  1935 )  ,  бір   мемуарлық   роман   ( « Тар   жол  ,  тайғақ   кешу »)   жазды . Осы   шығармалардың   ішінде   « Тар   жол  ,  тайғақ   кешу »   мен   « Жер   қазғандардың »   орны   ерекше . Өйткені  ,  бұл   туындылар — өзіне   тән   көркемдік   ерекшеліктерімен   ғана   емес  ,  қазақ   кеңес   әдебиетінің   өмірімен   өзектес   туғандығын  ,  бүгінгі   шындықтың   ұрпақ   үшін   мәнді   екендігін   дәлелдеген   шығармалар . Қазақ   кеңес   әдебиеті   тарихында   « Тар   жол  ,  тайғақ   кешу »   романының   атқарған   ролі   зор . Бұл   тарихи – мемуарлық   шығармада   қазақ   халқының   Қазан   революциясына   қатысқаны  ,  оның   жеңісін   қорғау   жолында   талай   ерлік   көрсеткені  ,  бақытты   өмір   орнатудың   қандай   қиын   өткелдерден   өткені   барынша   нақты   және   тартымды   баяндалған . Сондықтан   да   бұл   роман – революциялық   күрестің   көркем   шежіресі . Ал   осы   халықтық   шығарма  ,  екінші   жағынан  ,  саяси   сауат   ашу   құралы   болды . Мұнда   екі   таптық   идеологияның   күресі   айқын   бейнеленді . Сәкен   шығармасында   нақты   деректерге   сүйнен   отырып  ,  бай   мен   феодалдардың  ,  қазақ   буржуазиясының   сойылын   соққан   ұлтшыл – алашордашылардың   теріс   пиғылы   мен   қастандығын   әшкереледі  ,  маркстік – лениндік   идеологияның   негізгі   қағидаларының   терең   сырларын   халықтың   ерлік   істері   арқылы   танытып  ,  жеңімпаз   идеяның   өміршең   екендігін   дәлелдеді .
Сәкен   драматургия   саласында   да   бір   қыдыру   еңбек   етті . « Бақыт   жолына »   атты   пьесасында   ( 1917 )   жарқын   болашақты   аңсаған   қазақ   жастарының   ой-арманын  ,  тілек-мақсатын   бейнкеледі . Бұл   пьесаның   1918   жылы   мамырда   Ақмола   қаласында   үш   рет   қойылуы – қазақ   драматургиясының   туу   дәуіріндегі   атап   айтарлық   елеулі   әдеби   құбылыс . Қазақ   кеңес   драматургиясының   алғашқы   туындыларының   бірі – Сәкеннің   1920   жылы   жазған            « Қызыл   сұңқарлар »   атты   революцияшыл   драмасы . Мұнда   Еркебұлан   сияқты   революционердің   жарқын   да   жағымды   образы   жасалып  ,  ол   жұрт   үлгі   алатын   өнегелі   бейнеге   айналды . Ұлы   өзгеріс   дәуірінің   өзінде   сол   кезеңнің   қаһармандарын   шығарма   кейіпкерлеріне   айналдыру  ,  шынай   шындықты   даму   барысында  көрсету  ,  жаңа   кеңес   адамның   қалыптасып   келе   жатқан   бейнесін   жасау   қазақ   кеңес   драматургиясындағы   алғашқы   соны   сүрлеу   болды . Сәкен   дарамалары   қазақ   кеңес   әдебиеті   тарихында   өзінің   осы   ерекшеліктерімен   бағалы .
Қазақ   кеңес   әдебиетінің   негізін   салып  ,  өлшеусіз   еңбек  еткен   Сәкен   әдебиеттің   басқа  жанрларында   да   қалам   тербеп  ,  өзінше   үлес   қосты . Сәкен   1914   жылы        « Айқап »   журналында   « Манап   драмасы   туралы »   сын   мақала   жазып  ,  қазақ   әдебиет   сынының   туып  ,  даму   процесіне   белсене   ат  салыса   бастады . « Әдебиет   һәм   оның   бағыттары »   ( 1922  жылы )  ,  « Асау   тұлпар   туралы »   ( 1923   жылы )  ,  « Қазақ   әдебиетінің   қысқаша   тарихы »   ( 1924   жылы )  ,  « Ұлт   театры   туралы »   « Әдебиет   майданында »   ( 1928   жылы )  ,  « Көшпелі   дәуірдегі   қазақ   әдебиетінің   күйлерінен »   ( 1929   жылы )   « Өрлеу   үстінде »   ( 1934   жылы )   тағы   басқа   әдеби-сын   мақалалары  ,  жазушылардың   съездерінде  ,  пленумдарында   жасаған   баяндамалары   мен   сөйлеген   сөздері   Сәкеннің   сыншылдық   ойының   құнарлылығын   және   пәрменділігінің   танытады .
Әдебиеттің   өткендегісі   мен   келешегін   ойлау  ,  бүгінгісін   жат   ықпалдан   қорғау – жауынгер   жазушыға   тән   сипат . Жаңа   әдебиеттің   туып  ,  өркендеу   процесіне   жетекші   бола  білген   революционер   ақын   Сәкен   өзінің   құнарлы   сын   ой-пікірлерін   ең   қажетті  ,  беленді   кезеңдерге   түйіндей  ,  қорытындылай   айтып  ,  жауынгер   жанрдың   қалыптасып  ,  өркен   жаюына   үлкен   көмек   көрсетті . Сонымен   қатар  ,  ол   әдебиет   тарихын   зерттеу  ,  оның   таңдаулы   үлгілерін   жариялау   ісімен  де   көп   шұғылданды . « Қазақтың   ескі   әдебиет   нұсқаларын »             ( 1931 )  ,  « Батырлар   жырын »   ( 1933   жылы )  ,  Ыбырай   Алтынсарин  ,  Ақан   Сері  ,  Ақмолла   тағы   басқа   шығармаларын   жинап   ( 1935   жылы )  ,  бастырып   шығарды . Қазақ   әдебиеттану   ғылымында   Сәкен   жазған   « Қазақ   әдебиеті »   атты   зерттеу   еңбектің   мәні   зор . Бұл   кітап – жоғары   оқу   орнына   арналған   оқу   құралы   болуының   үстіне   дәуір   таңбасын   берік   сақтаған  ,  қазақ   кеңес   әдебиеті   мен   әдебиеттану   ғылымының   өркендеу   процесінің   көптеген   шындығын   айқын   көрсететін   туынды . Маркстік-лениндік   методологияға   сүйіне   отырып  ,  Сәкен   осы   еңбегінде   қазақтың   ауыз   әдебиетін   ғылыми   жүйемен   талдады  ,  дұрыс   қорытындылар   жасады . Ауыз   әдебиетінің   жанрларын   саралып  ,  батырлар   жырының   туу  ,  өркендеу   барысын   халық   тарихымен   сабақтастыра   зерттеді . Бұл   туынды – күні   бүгінге   дейін   өзінің   ғылыми   да   практикалық   мәнін   жоймаған  ,  қазақ   фольклористикасының   негізіне   қаланған   шығарма   және   қазақ   әдебиеттану   ғылымының   қалыптасу   процесіне   Сәкеннің   қосқан   үлесінің   зор   екендігін   танытатын   зерттеу  еңбек . Қазақ   кеңес   публицистикасын   өркендетуге   де   Сәкен   белсене   қатысты .
Қазақ   кеңес   әдебиетінің   туын   көтеріп  ,  негізін   салған  ,  идеялық   жағынан   берік   қалыптасуына   еңбек   сіңірген   қайреткер  ,  ақын  ,  жазушы  ,  сыншы  ,  ғалым   Сәкен                     « қазақ   әдебиетіндегі   жаңа   дәуірдің   көш   бастары »                       ( Сәбит   Мұқанов )   болды . Қазіргі   уақытта   оның   кейбір   шығармалары   Кеңес   Одағы   халықтарының   бірқатар   тілдеріне   аударылып   басылды . 1974   жылы   Қазақстанда  ,  одан   тыс   жерлерде   Сәкеннің   туғанына   80   жыл   толған   мерей   тойы   кеңінен   аталып   өтті . Қазақ   ақын-жазушылары   Сәкеннің   өмірі   мен   шығармашылық   жолын   суреттейтін   көркем   шығармалар   ( Сәбит   Мұқановтың                 « Сәкен   Сейфуллин »   пьесасы  ,  Ғабит   Мүсіреповтың   « Кездеспей   кеткен   бір   бейне »   повесі  ,  Ә . Тәжібаевтың   « Монологтар »   поэмасы   тағы   басқалар )   жазды . «Әдебиет майданының» 1936 жылғы дәл осы нөмірінде әдебиет сыншысы Ғаббас Тоғжановтың «Сәкен Сейфуллин» деп аталатын көлемді сын мақаласы мен орден иесінің:

Әр ұлттың сен досы да, тілегі де,
Көшбасшысы, қорғаны, тірегі де.
Сені айтады әрбір ұлт шаттықпенен,
Сен деп соғады әр ұлттың жүрегі де,- деп келетін, «Халықтар көсемі Сталин жолдасқа» дейтін арнау өлеңі жарияланды.

Журнал бетіндегі материалдарды оқи отырып, арада екі қыс өтісімен осының бәрі ойран-топыр боларына, советтік баспасөздің «халық жауы Сәкен Сейфуллинді» жаппай қаралайтынына сену қиын. Сәт сайын құбылған большевиктік идеологияның кісіні көкке көтеруді де, жерге кіргізуді де шебер жүргізгені таңғалдырады.

1936 жылғы мамыр айында СССР орталық атқару комитетінің жарлығы бойынша Сәкен Сейфуллин қазақ жазушыларының ішінде бірінші болып ең жоғарғы Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталды да, екі жарым жылдан соң ең жоғары үкіммен атылып кете барды.

САЯСИ ЭЛИТА ЕКІГЕ ЖАРЫЛДЫ

Сәкен Сейфуллиннің азаматтық, қайраткерлік, ақындық, жазушылық болмысына берілген баға Қазақстандағы саяси хал-ахуалға байланысты бірнеше рет өзгерді.

Сәкен Сейфуллин жөнінде монографиялық зерттеу иесі Амантай Кәкен осыған орай: «...ақ патша тұсында абақтыға қамалып, «азап» вагонын бастан кешкеніне, ал жаңа кезеңде үкімет басқарып, қазақ елінің іргетасын қаласқанына қарамастан өткен ғасырдың жиырмасыншы жылдарынан бастап оған «байларды жақтайды», «ескілікті жырлайды», «алашордашылармен дұрыс күреспейді», «ұлтшыл коммунистік идеологияға қарсы шығып, «сейфуллиншіл» жікшіл топты басқарды», «троцкийшіл» деген кінә тағылып кетті. Ақталған соң «коммунистік партияға шын берілген еді, оның идеологиясын жақтап еді, «совет өкіметін, Ленинді жырға қосқан нағыз» коммунист, қызыл сұңқар еді» деп жер-көкке тигізе мақтады. Алашорда қайраткерлері ақталған тұста қайтадан даттаушылар табылды» деп жазады.

Әсіресе, «Алашорда» қайраткерлері ақталғалы большевиктер жағында мемлекет ісіне араласқан азаматтардың іс-әрекетіне қатысты сыни ой-пікірлер жиі айтылды.

Бұл көзқарас туралы 2007 жылы «Ана тілі» газеті үшін осы жолдардың авторына берген сұқбатында профессор Тұрсынбек Кәкішұлы:

«...Алаш партиясының азаматтары да, қазақ коммунистері де қазақ халқына қастандық ойлаған жоқ... Бір жағы Алаш партиясын таңдады, бір жағы коммунистік қозғалысқа кетті. Коммунистке барған адамдар қазақ халқына қиястық жасауға, зорлық жасауға әдейі ниеттенген адамдар емес. Барлық пәле 1925 жылы Қазақстанға келген Голощекиннен басталды. Голощекин қазақ оқығандарын біріне-бірін айдап салды. Соның ішінде ең белсенділері Сәкендер жағы болды» деген еді.

«ЫНТАСЫЗ, КӨҢІЛСІЗ ІСКЕ САНСЫЗ БӨГЕТ...»

1922 жылы 6-13 қараша өткен советтердің ІІІ съезінде Сәкен Сейфуллин 28 жасында халық комиссарлар советінің төрағалығына сайланды. Ол сонымен қатар өзі негізін қалаған «Еңбекшіл қазақ» (кейінгі «Социалды Қазақстан», бүгінгі «Егемен Қазақстан») газеті мен «Қызыл Қазақстан» (кейінгі «Ауыл коммунисі», «Қазақстан коммунисі», бүгінгі «Ақиқат») журналының жауапты редакторы міндетін қоса атқарды.
Сәкен әдебиет тарихын әріден бастаған. «Ел қазағының арасына жазба әдебиет таратқан Түркістаннан шыққан қожалар. Ол кезде қазақтың арасына кең таралған Қожахмет Иассауидің кітабы. Біздің қазақ ақындары соның сезіне еліктеп кеткен» деген ойды айтып, соңғы кезде араб-парсы, татар, өзбек, орыс сөздерімен қазақ тілін шұбарлап жүргендерге тоқталады. Сәкеннің ез ойы болсын, не хабарлаушының түсінігі болсын, әйтеуір «Қазақ әдебиеті 1900 жылдан бері шыққан. 1905 жылдың жұмыскер қозғалысынан кейін ұлт сезімі туа бастап, қазақ ақындары тіл түзеу деген пікірді жарыққа шығарған. Бірақ сол әдебиеттің азған уақытында бірен-саран елеңін таза қазақ тілімен жазғандар болды. Мәселен, Абай, Абайдың ол әдебиетті туғызған екендігіне дәлел болатын жұмыс емес. Себебі Абай арғы жағында таза қазақ тілімен сез жазушылардың жолын мықтап қалған, басталған жолдың иесі ғана. Абайдың қазақ әдебиетінің ағасы деушілік қате» деген пікір жазылған. Мұны Сәкен айтты ма, жоқ па, бірақ Төңкеріс ұлы Сәбит езіміз білетін Сәбит Мұқанов болса (бұл кезде Сәбең «Еңбекші қазаққа» қатысып, Сәкен үйінде Ғабит екеуі бірге жатып жүрген кезі), онда 1923 ж. «Қара тақтаға жазылып қалмаңдар, шешендер» атты мақаласында Абайға қырын қарайтыны белгілі болатын. Сондағы ойдың салқыны бар екені даусыз. Мүмкін, ондай пікірден Сәкен де аулақ болмаған шығар, өйткені Абайды қазақтың жазба әдеби тілін қалыптастырды дегенге дау айтпаса да, қазақ әдебиетінің атасы, негізін салушы дегендерге қосыла қойған кезі шамалы. Оның үстіне Сәкенді 1922-1924 ж. сынаушылардың қай-қайсысы болмасын, әсіресе Темірбай, Сәкеннің таптық позициясын тарихтан хабарсыздар мен байланыстырып, тарихи жетесіздер қатарына қосып жібермекке жан салған болатын. Сондай қаңқу сездерді Сәкеннің «қасарысып, принципшілдікке салынуына» себепші болғанын да естен шығармайық. Мәдени, әсіресе әдеби мұраны игеру саласында жіберген қате-кемшіліктер, артық-кем пікірлер 20-30 жылдарда кімде болса да кеп болғандығын санаттан шығарып тастауға тағы болмайды. Соның ішінде Абай туралы ой-пікірлердің кереғар болғандығы әмбеге аян.
20-жылдардағы қалың айтыс-тартыста кебіртек әңгіме болған бір сала - оқып-үйрену мәселесі. Алаш оқығандары кебіне кеп Абай мен Мағжанды ақын-жазушыларға ұстаз, үлгі мектебі ретінде әдейі ұшындыра керсетіп келді, жазды. Идея дұрыс болғанымен, басыбайлы шәкірт болуды қаламағандар аз емес. С. Мұқанов айтыс екпінімен «ұлтшылдардың, кейбір ұлтшылдыққа бейімдердің алдымызға үлгі ал деп тарта беретіні қазақ ұлтшылдарының шығармалары. Ұлтшыл не еңбекшіл деп бөлмей алғанда, жалпы қазақ әдебиеті езінен езі үлгі алатын дәуірге жеткен жоқ» (Өсу жолдарымыз. -А., 1960, 50-б.)деген қате тұжырым жасап, сынның астында қалған болатын. Осы әңгіменің бір шеті Сәкенге де тиіп жатты. Смағүл Садуақасов «Ұлт театры туралы» мақалаларын 1926 ж. жеке кітап етіп шығарғанда Сәкен оған пікір айтты, сез арасында «Смағүлдің «Секен жазғандарын түзете берсін» деген ақылын рахмет айтып қарсы аламын. Бірақ бір алмайтын жерім, Смағүлдің «сез шеберлігін Абай мен Мағжаннан үйрен» деген ақылын тұтас ала алмаймын.
Үйренуден қашпаймын. Бірақ дұрыс үйретушілерден үйренеміз деймін. Абайды былай қоя тұрайын. Әрине, кей ретте Абайдан үйрену дұрыс» деп табады да, Мағжанға келгенде ерін мойнынан алып тулайды. Өйткені оның орыс оқытушылары Бат. Европаға қашып кеткенінің үстіне «Мағжан «шебер сөздің» молдасы болса, Бөкейханов пен Шоқаев шебер саясаттың молдалары ғой... Осылай болған соң, бұлардың медресесінен мен сірә оқи алмайтын шығармын» деуін психол. жағынан түсінуге әбден болады. Жалпы түсінігінде оқып-үйренуден безбейтіндігі анық байқалып, Мағжанға мұрит болуды ақындық намысы қаламағандығын анық көреміз. Сәкен еш уақытта өз ойын бүркемелеп айтқан пенде емес. Бәрі де ашық, анық. Оның күштілігі де, осалдығы да осында.
1927 ж. Сәкеннің «Қазақтың көркем әдебиеті туралы» деген мақаласы шықты. Оның «Қазақ әдебиеті қалай туып, қалай өсіп, кімнен үлгі алып келеді» деген тарауында 1924 ж. жасаған баяндамасының алыс жаңғырығы жүр. Әсіресе «1905 жылғы төңкеріс дүмпуімен қазақ әдебиеті аздап болса да ұлтшылдық рухымен өсе бастады. Үлгісі енді мүлде ноғай мен орыс әдебиеті болды» деп білді де, «Орысқа алдымен жанасқан қазақтың билері, ақсүйек дінділері болғандықтан, орыс әдебиетінен, ең алдымен, Абай тәрізділер нұсқа алған. Қазіргі қазақ әдебиетінің үлгісі - орыстікі» деп шорт кеседі. Әрине, бүл пікірді бірден қабылдай қою қиын, алайда, әдебиетінің кәсіпкерлік жолға шығуын айтып отырса, онда бұл тұжырымға тарихи сабақтастықты ескеріп, ойлана қараудың артықтығы бола қоймас. Ал Абайдың айналып өтуге болмайтын үлкен тұлға екені осыдан да анық көрінеді.
Таптық көзқарастың салқыны Сәкенге Абай жөнінде сақтана айтуды, мүмкіндігінше, онша жанаса бермеуді ұсынған сияқты. Абайды сөзінің бісмәлласына айналдырар пиғыл Сәкенді революцияшыл белсенділікпен талай сөйлеген шығар деп те қалатын сияқты. Сондайлардың бірі езім болғанымды жасырмайын. Әуелі «Тар жол, тайғақ кешуді» сүзіп шықтым. Абайдың ақындығына байланысты бірде-бір ауыз сөз жоқ. Абайдың бап апары мен ағайын-туыс қандарының аты аталып, «Абай» журналының бұдан әрі шығу-шықпау жайынан басқа бөтен ауыз сез жоқ. Сондай-ақ «Көшпелі дәуірдегі қазақ әдебиетінің күйлерінен», «Әдебиет тап құралы», «Қазақ әдебиеті туралы хат» деген шығармаларында Абайдың жалпы рухы сезілгенмен, тікелей айтылған ой-пікір кездеспейді. «Қазақ әдебиеті» кітабында, Ақмолда, Ыбырай, Ақан сері, Шәкәрім жинақтарына жазған алғы- сөздерінде де Абайға тікелей бағышталған ештеңе жоқ. Қазақстан жазушыларының 1934 жылғы съезінде де Абайға сықпапты. Осы «олқылықтарды» толтырған еңбек -1934-1935 ж. Өтебай Тұрманжанов екеуі 5-класқа арнап шығарған «Көркем әдебиет» оқу құралы десе де болғандай. Әуелі қазақ совет жазушыларын орыс, қырғыз, езбек, тәжік ақын-жазушыларымен таныстырып алғаннан кейін «XIX ғасырдың ақырындағы, XX ғасырдың басындағы қазақ ақындары» деген үшінші тарауда «Классик жазушылардың мәні», «Өткен өмірді түсіну үшін әдебиеттің мәні», «Ескі әдебиетті қалай оқу, білу керек» деген бөлімдерден кейін Абайға арнайы үлкен тарау берілті. Тарихи сабақтастықты сақтау туралы Маркс, Ленин пікірлеріне сүйене отырып «Өткендегі әдебиет мастерлері, көркем сездің көрнекті шебер ұсталары классиктеріміз Абай, Ақмолда, Қарашұлы Омар, Мәшһүр Жүсіп, Торайғыр ұлы Сұлтанмахмұт» деп әрқайсысына жеке-жеке белім арнаулары, әрине, беті оңға бұрылған әдебиет танудың алғашқы қарлығашы еді. Ең алдымен, тарих пен әдебиетінің ара жігін ажыратып, бірі - дәлелдей түсіндірсе, екіншісі - суреттеп кернететіндігін, яғни «Шортанбайдың «Зар заманын» оқысақ, билеуші таптың әкімшілігінен айырылып зарлағанын білесің. Абайдың сезін оқысаң, сары тонға оранып шолтаңдаған бай, байдың малын бағып, жыртық купенің ішінде бүрсеңдеген кедей кез алдыңа елестеп келеді» деген баяндауларда таптық танымның түтінін оңға бұра бастағанын байқаймыз. Абайға арнаған монограф. тараудың «Ақынның балалық шағы» белімін Кәкітай баяндауына негіздей өрбітсе, «Абайдың орыстың және басқа елдің жазушыларымен танысуын» арнайы әңгімелейді. «Кей аудармаларының көркемдігі ана ақындардың түп сездеріне кем болмағандығын» айта келіп, «Абайдың қартайғандағы арманын» - ғылым-білім мен ұрпақ қамына тәуелдейді. «Абайдың елеңі» деген белімде «іші алтын, сырты күміс - сез жақсысын» талап еткенін, жаңа эстетика. норма орнатқандығын айта келіп, Абай «қазақ әдебиетінде ұлы қазына дерлік мұра қалдырды. Осы мұраны Ленинше ұғып, пайдамызға асыру біздің әдебиетіміздің міндеті» деген тұжырымға келеді, «Аттың сыны», «Аңшылық туралы», жылдың төрт мезгіліне арналған елеңдерін оқушы ерсіне лайық баяндай талдап, ақындық шеберлігіне тоқталады. «Тіл ретінен Абайдың шығармалары кеп пайда береді. Қазақ тілінің барлық байлығын, барлық тұлғасын Абай шығармалары толық көрсете алады. Сондықтан да Абай шығармаларының мәні зор. Онан қазақ тілін сұлулап, көркем нақыстап, әдемі кестелеген әсерлі жыр, сұлу, күйлі елең қылып шығару ретінде де Абай үлгі-ернек болатын үздік шебер ақын екендігі белгілі» деп ой түйеді. Абайдың ақындық шеберлігіне шаң жуытпаудың үстіне сол кездегі қызыл көздердің көңілін табу үшін «Ескі тұрмыспен, ескі санамен танысу үстінде Абайдың шығармаларының мәні зор» деп те қояды. Ұлы ақынның үлгі-өнегесінен кез жазбауға шақырып, әрқашан қадір-құрмет тұтуды жас ұрпаққа ұғындырады.
Дарынды дарынның танып, мойындауы әншейінді процесс емес. Л. Н. Толстойдың И. С. Тургенев пен У. Шекспирді, Ф. М. Достоевскийдің Толстойды жазушы деп танымауы сияқты жайлар әдебиет тарихында жиі кездеседі. Оның шет жағасы Абайдың Бұхар, Дулат, Шортанбайлар, Сәкеннің Мағжан жөніндегі лебіздерінен қылаң беретіндігі осыдан. 


Похожие материалы

Рахмет ретінде астында тұрған жарнамалардың біреуін басуды сұраймын!

Категория: Қазақ әдебиеті | Добавил: Admin
Просмотров: 2426 | Загрузок: 0 | Рейтинг: 0.0/0
Всего комментариев: 0
Добавлять комментарии могут только зарегистрированные пользователи.
[ Регистрация | Вход ]