Приветствую Вас Гость • Регистрация • Вход • RSS
Пятница, 9.12.2016
Главная » Файлы » Курстық жұмыстар » Қазақша курстық жұмыстар [ Добавить материал ]

ИСЛАМИЯТТЫҢ ТҮРКІСТАНДА ТАРАЛУЫ ЖӘНЕ ИРАН МӘДЕНИЕТІ


Оқушылар,студенттер,мұғалімдер,сайт қолданушылары өз материалыңызбен бөліссеңіз қуанышты болатын едік!

[ Скачать с сервера (150.5Kb) ] 24.02.2014, 16:28
ИСЛАМИЯТТЫҢ ТҮРКІСТАНДА ТАРАЛУЫ
ЖӘНЕ ИРАН МӘДЕНИЕТІ

Исламияттың Түркістан елдерінде таралуындағы Иран халықтары мен мәдениеттерінің алар орны ерекше. Сонау, Хазіреті Мұхаммедтің (569-632 vV,: y[V2 yV7~ V.) өмірінде парсы жұртының өкілдері Исламиятты қабылдай бастаған-ды. Әсіресе, Халифа Әділетті Омар Хаттабұлы (581?-644) және Қоснұрлы Осман Ғаффанұлының (573-656) биліктері тұсында көне Сасани (224-651) патшалығы мен Мауера-ән-Нәһір елдері мұсылман билігіне қосылған-ды. Арабтар бастаған Исламды насихаттау шараларын кейінірек мұсылмандықты қабылдаған ирандықтар жалғастырады. Исламияттың Орталық Азияда жайылуында Иран жерінде туып өскен ғұламалардың, мемлекет қайраткерлерінің орасан зор үлесі бар.
Жә, Орта Азияның байырғы тұрғындары – парсы, соғды және түркілердің барлығын арабтар мұсылман қылды деген дұрыс пайымдау болмайды. Тарихи деректер мен уақиғалар желісіне қарайтын болсақ, арабтар бастаған дін насихаттау уазифасын соғдылардың және кейінірек түркілердің алып кеткенін байқаймыз. Демек, Орта Азия халықтарының тұтас мұсылмандықты қабылдауына атсалысқандар негізінен соғдылар, ал шындығына келгенде түркілер болды. Түркілердің сонау Әмәуи билігі тұсында бастаған саяси-әскери үстемдігі, Аббас әулеті тұсында ресми сипат алды. Мисалы, халифа Мұғтасымның кезінде (833-842) түркілердің атақ-даңқының өскені соншалық-кім, халифаның ең сенімді қолы (мұхафыз фирқасы) тұтасымен 4000 түрік сарбазынан құралған-ды.[1]
Алайда, ирандықтар мен түркілердің қарым-қатынастары Исламнан бұрынғы ғасырлардан, көне дәуірлерден-ақ басталғаны әйгілі. Сондықтан, алдымен Исламнан бұрынғы дәуірлердегі Иран-Түркістан қатынастарына шолу жасағанымыз абзал.

1-) ИСЛАМНАН БҰРЫНҒЫ ИРАН-ТҮРКІСТАН ҚАТЫНАСТАРЫ

Хорезiмдегi Су-йарған қазбалары миладтан (эрадан) бұрынғы II мың жылдықта аталған өңiрдiң Иран мәдениетi шеңберінде болғанын аңғартады.[2] Зерттеушілер андроновшыларды салған суреттеріне, әдет-салттары мен басқа да белгілеріне қарап, үнді-иран халқы деп тұжырымдайды.[3] Ғалым С.Б. Толстовтың пiкiрiне қарағанда мәзкүр кезеңде Түркiстан және Хорезiм аумақтарын Иран қауымдары жаулап алған-тұғын.[4]
Жiбек жолы саудасын бақылауға алған кейбiр хұн ханзадалары сауда айналымына да тәсiр жасап тұрған. Сол кездiң өнер туындыларында қытай һәм иран нақыштары, хайуан (аң) бейнелерi басымырақ болды.[5] Аландардың көне Иран мәдениетінің ықпалында болғаны археологиялық қазбалардан анықталған.[6] Халқы ирандықтар болған Ферғананың сәйгүлiктерiнің атағы күллі құрлыққа таралған-ды. Ферғана батыс жақтың, әсiресе, Иран мәдениеті тәсiрлерiнiң Орталық Азияға шығатұғын қақпасы едi.[7] Ферғана тұрғындары Иран тектi саудагер халықтар едi.[8] 659 жылға дейiн осы өңiрде Құшан мәдениетiнiң өктем екендiгi аңғарылады. 659 жылдан кейін түрiк әсерi айқын бола бастайды.
Сақ мәдениетін зерттеуші ғалымдар оны Иран (Ахемен және Бактрия) және Қытай мәдениетінің (Чжоу және Хан) тәсірінде қалыптасқан деп есептейді.[9] Сақтардың нақты қай тiлде сөйлегенiн ашып айту қиын да даулы мәселе. Ғалымдар олардың басым көпшiлiгi иран тiлдi еді деседi. Алайда, кейбір солтүстiк сақ тайпаларының түркi тiлдi болуы әбден мүмкiн. Қазiргi қазақ тiлiнiң сөз қорында парсы тiлiнен енген мыңдаған сөздердiң болуы, осы иран тiлдi сақтар мен соғдылардың түркi тiлдi халықтарды қалыптастырған тайпалардың құрамына кіргендігінен. Қазақ тiлiне енген араб және парсы сөздерiн айыра тану онша оңай емес. Кiрме араб сөздерiн ажырату парсы сөздерiнен гөрi оңайырақ. Мисалы, қалам, кiтаб, ғылым, мектеп, мұғалім, бәрекелдi, дұға, аруақ, тағам, мәдениет, саясат, несие, қарыз т.т. араб тiлiнен енген сөздер.
Парсы тiлiнен енген кейбiр сөздер; дос, дұрыс, рас, мас, нан, ас, әр, еш, кей, дастархан, сенбi (күн атаулары), хана, пәлi, Құдай (Хұда), наурыз, жат, жады, жәдiгер, шара т.т. қазақ тілінің үндестік заңдылығына муафық болдырылған. Парсы тiлiнің -кер, -паз, би-, не- сықылды жұрнақтары арабша, парсыша, түрікше және мұңғұлша сөздерге тiркелiп, әр алуан жаңа сөздерді жасауға септiгiн тигiзген. Мәселен, талап-кер, жауап-кер, айып-кер, жауын-гер, айла-кер, сот-қар, қи-қар, ас-паз, өнер-паз, жар-нама, жыл-нама, шабан-доз, жатақ-хана, ауру-хана, ас-хана, iс-хана т.т. Сондай-ақ, парсы тiлiнiң болымсыздық жұрнағы би-, бей-, на-, не-, қазақ тiлiндегі көптеген сөздерде пайдаланылады; бей-бақ, бей-ғам, бей-шара, бей-таныс, бей-мәлiм, бей-тарап, на-хақ, на-мәрт, не-ғайбыл, на-құрыс, на-разы т.т. Осындай қосымшалардың, әсiресе түркi тiлiнiң заңдылығына жат сөз алды жұрнақтарының ауысуы бола бермейтiн құбылыс; "Бұл аса зор мәдени тәсiрдiң, ұзақ ғасырлар бойғы сiңiсудiң нәтижесi болса керек. Сондай-ақ, түркi халықтарының, соның iшiнде қазақ халқының құрамына енген иран тiлдi халықтардың тiлдерi арқалы енген болуы ләзiм” дейді көрнекті ғалым Нығмет Мыңжанұлы.[10] Нақты түркі сөзі "шешектің” орнына парсыша гүл сөзін алғанымыз сықылды, өзбек ағайындардың еттің орнына "гөш”, түрік ағайындардың қараның орнына "сияһ” деп айтатұғыны, түрік тіліндегі "етпектің” орнына "нан”, "яғының” орнына "май” сөздерін қолданатұғынымыз, міне, сондықтан. Қазақыстанның бас қаласының парсы тіліндегі "Астана” сөзімен аталғаны да Иран мәдениетінің ежелден келе жатқан тәсірінің әлде де күшті сезілетінін көрсетсе керек.
Түрiк мәңгітас ескерткіштерінде[11] шад, қатын, тигин (тегін), тархан сықылды иран сөздерінің[12] кездесуі көне түріктердің парсылармен етене араласқанын дәлелдейді. Шад сөзі көне парсы диалектісінде діни билеуші, қасиетті билеуші мағнасындағы "пат” сөзінен хасіл болған "шад” формасы – бек (князь) деген мағнада. Түріктер соғдылармен қатар VI ғасырда Жібек жолы саудасының бас кейіпкері болған-ды. VI ғасырдың екінші жартысында соғды Маниахтың басшылығында Бизантияға барған түрік елшілігі ұрымдықтармен тіл табысып, Ыстамбұлда 100 саудагер қонақтайтын "Митата” деп аталатын арнайы махалла жасауға рұқсат алған-ды.[13]
Пазырық (м.б. V-III ғғ.) қорғандарында табылған, бүгінге шейін бұзылмай, шірімей жеткен нәрселерден сақтардың о дүние туралы сенімдерінің Мысыр, Грек уә Иран инаныштарының араласқан формасы екендігін байқаймыз; мисалы, табыттың бетін жапқан жаулықтағы қораз суреті отқақұлдықтың белгісі. Қораз (әтеш), Авеста дінінде, яғни, зороастризмде ұйқыны қуатын періні тәмсіл етеді. №5 қорғанның қабырғасындағы түскигіздегі суретте гректің ажал тәңірісі Артемис пен оның атты адам кейпінде бейнеленген қызметшісі Мегабизес көрінеді.[14]
VIII-XII ғасырларда мықты өркениет орнатқан ойғырлардың Қытай, Үндi, Тохар мәдениеттерімен қатар Иран мәдениеттерінен де қатты тәсiр алғаны байқалады.[15]
Олкотт көне үйсіндерді түркі тілді, бірақ мұңғұлтекті халық дейді.[16] Кейбір ғалымдар оларды Шығыс Иран халықтарына жатқызады.[17] Ғалым А.Н. Бернштам миладтан (эрадан) бұрынғы қаңлыларды түрiк тiлдi деп болжайды.[18] Ал, көпшiлiк зерттеушiлер қаңлыларды солтүстiк Иран халықтарына жатқызады[19] да олар миладтан (эрадан) кейінгі V ғасыр шамасында Сейхұнның (Сырдария) ар жағындағы түркi тiлдi тайпалардың әсерiне ұшыраған деген пікірді жақтайды.[20] Қаңлыларды иран тілді халықтарға жатқызған Б.А. Литвинскийдің пiкiрiнше қаңлылар және олармен туысқан сармат тайпаларының ыдыстарында қой бейнесiнiң жиi кездесуi тiкелей зороастризмге байланысты, үйткенi, қой отқақұлдықта тәңiрдiң нәрселенген (инкарнация, мүжәссәм) халi едi.[21]
Енисей аңғары қырғыздардың ежелгi мекені. Орыс археолог А.В. Адрианов Минусинскіден 60 шақырым солтүстiктегі Оғылақты деген жерде, миладтан бұрынғы II ғасырға тән 9 мазарды ашқан.[22] Өлiктердiң барлығы да мұмияланған һәм беттерi маскамен жабылған, мол мөлшерде қытай жiбек маталары табылған. Профессор Таллгрен маскаларды Иран тәсiрi деп санайды. Ал, өлiктердi өртеу де Иран сектасы Маздеизмнiң ықпалы.[23] Кейiнірек осы өңiрдi мекендеген қырғыздар да өлiктерін өртеуші еді. Табылған заттардан қырғыз мәдениетiнiң көне сақа және иран-қытай мәдениеттерiнiң тәсiрiнде болғаны байқалады. Көптеген иран-қытай тауарларының табылуы осының айғағы.
Арыс маңайындағы Шығанақ-Сай орнында табылған VI-VIII ғасырларға тән қанқа сүйектерi андронов адамы түрiне жататұғын бракисефальдық типтегі адамдардікі.[24] Қарахан патшалығы дәуірі мазарларындағы сүйектер де оғыз типтi болған. Мұнда бiтiк (қысық) көздiлер азғантай,[25] үйткені VII-VIII ғасырларда Жетiсу өңiрiн иран халықтарына жататын соғдылар қоныстанған.[26] Соғдылар доликосефальдық Ақтеңiз (Жерорта теңізі) нәсiлi едi.[27] Олар мәдениет, өнер һәм тiл жағынан Иранның әсерiнде болды.[28]
Құдырге қорғандарында Енисей қырғыздары мен түрiктердің жолбарыс тасуирлері[29] және киiк аулау сахналары бейнеленген суреттер табылған.[30] Кейбiр орыс археологтардың пiкiрiне қарағанда, осы аң аулау көрiнiстерi Орта Азияға зор мәдени тәсір жасаған ирандық Сасанилердiң[31] (224-651) әсерi. Үйткенi, Құдыргедегі сұлбалардың тасуирі (бейнелеу тәсілі) со кездегi Сасани патшасы II Хұсраудың (Хосроу) аң атып жатқаны бейнеленген Таки-бұстан тастарындағы суреттерге өте ұқсас келеді.[32] VI-VII ғасырлардан бастап Қазақыстанның оңтүстік аймақтарында Иран мәдениетінің ықпалын күшейткені байқалады.[33]
Самұрық сұлбасы түріктерге қытайлар арқалы жеткен Иран мәдениетіне тән өрнек. Иран жерінде кең таралған самұрық (симрог) бейнесі отқақұлдықтың ең маңызды белгiсiне айналған-ды. Себебі, отқақұлдықта қораз (әтеш) оттың, ал самұрық күннiң белгiсi (рәмізі) болатұғын. Хұн және түрiк дәуiрi қорғандарында осы ою-өрнектер жиi кездеседi.[34]
Алтай өлкесінде түрік қағанаты дәуіріне тән, топырақтан жасалған адам және хайуан мүсiндерi көп табылған. Бұлар да отқақұлдықтың белгiлерi. Әсiресе, Шуға құйылатұғын Сұқылық өзенi алқабында мұндай туындылар жиiрек кезiгедi.[35] Ирандағы Құбад-шаһ туындыларына өте ұқсас келетiн көне парсы мифологиясының үшбұ ишараттары, отқақұлдықтың уә парсы колонияларының қаншалықты кең тарағандығын һәм ықпалының күштiлiгiн аңғартады.
Түрiк қағанаты кезiнде соғдылардың өте-мөте құдіретке ие болғаны белгiлi. Қазақыстанның оңтүстігіндегі Пенжикент мекенiнде табылған қорғандар, бұл өңiрдiң тұрғындарының ирани халықтар болғанын анықтаған.[36] Соғдылар барлық Орталық Азия қалаларына тараған-ды. Соғды мәдениетi түрiк мәдениетiн түсiнудегi ең маңызды құралдардың бiрi. Пенжикент қазбаларында табылған мүсiндер осы өңiрдiң Иран-Ауғаныстан мәдениетінің тәсiрiнде болғанын байқатады. Сондай-ақ, қаланың орталығында (шаһристан) көптеген оссуарлар табылған. Көне Иран діні отқақұлдық бойынша (маздакизм сектасы) өлiктiң етi сүйегiнен сыдырылып алынған соң, етсiз сүйектер топырақтан жасалған ыдыстарға қойылып, сақталушы едi.[37] Мiне, осы ыдыстар дiн тарихында оссуар деп аталады. Жетiсу өңiрiнде де көптеген оссуарлар табылған.[38]
Исламият қарсаңындағы Жетiсу өңiрiнің тұрғындарының басым көпшілігі соғдылар едi. Түрiк қағанатында Иран мәдениетiн таратқан осы соғдылар. Үйткенi, соғдылардан өнерлi һәм iсмер адамдар көбiрек шығатұғын. Олардың жан-жаққа жайылуымен қоса отқақұлдық, маздеизм (маздакизм), бұддашылық дiндері де таралушы еді.[39] Түрiктерге отты сыйлау, отқа сиыну әдеттерiн тап осы соғдылар үйреткен. Ежелгі Иран жерінде пайда болған отқақұлдықтың жоралғылары бара-бара түріктерге сіңіп кетеді. Мәселен, Ұрым (Бизантия) елшiсi, "prefectus pretorioper orientum”, яғни "шығыс мәселелері жөніндегі император кеңесшісі” атанған Земархос (Земарх) Истеми қағанның ордасына кірмес бұрын, алдымен оттан аттап өтуге мәжбүр болған.[40] Түрік қағандығы мен Бизантия (395-1453) ортақ қарсыластары Сасанилерге (224-651) қарсы одақтасады. 628 жылғы соғыста түрік қағаны ирандықтарды жеңіп, ойсыратады.[41]
Жетiсуда Сұқылық, Кенбұлұн қатарлы белдi соғды орталықтары бар едi.[42] Мәзкүр қалалардың үйінділерінде V-VIII ғасырлардың мұраларынан Иран тәңiрлерi мен мифологиясы, грек-бұрқан өнер нақыштары бейнеленген көптеген оссуарлар, отқақұл соғдылардың әр алуан шырағдандары мен Сасани (224-651) шаһтарының мүсiндерi табылған. Аталмыш олжалар Жетісу өлкесінде бірнеше діни нанымның болғанын аңғартады.

2-) ИРАН ХАЛЫҚТАРЫ МЕН ТҮРКІЛЕРДІҢ АРАЛАСУЫ

Ғасырлар бойы қатар өмір кешкен Иран және Түркістан халықтары кей жағдайларда аралас қоғамдар қалыптастырған. Мәселен, хазарларды түркi халықтарына, иран халықтарына және Осетин қауымдарына жатқызушылар бар. Біздіңше, Хазар қағанатында аталмыш қауымдардың барлығы да болған. Хазар мәдениетi, сондай-ақ, Қапқаз және Скандинавия мәдениеттерiнен де ықпал алған.
Қыпшақ тайпалар одағына түркі тілді қимақ, құман, башқыр, оғыз тайпаларымен қатар иран тілді халықтар да кірді. "Дештi қыпшақ”, яғни "қыпшақ даласы” атауы осыдан шыққан.
Сонау Шығыс Түркістаннан бастап, Оңтүстік Қазақыстан, Мауера-ән-Нәһір, Хорасан, Иран, Әрмәния, Гүржістан, Ұрым елі сықылды жерлерді басып өтіп, барша халықтармен мұғамалада болған оғыздардың Иран уә Араб мәдениеттерінің, бір қызығы ұрым мәдениетінің күшті әсеріне ұшырағаны байқалады.
"Қазақыстан тарихы” атты кітапта: "Қарлұқтардың қол астындағы халықтар этникалық жағынан бір тектес болмаған, олардың ішінде иран тілді соғдылар, Таяу Шығыс пен Орталық Азия елдерінен ауған келімсектер бар-тұғын”[43] деп жазылған. Қарлұқ ру-тайпалар одағында еуропалық кескін үстем, мұңғұлбейнелілік тип жоққа тән еді.[44] Батыс қарлұқтары IX ғасырда Самани дәулетімен тығыз байланыс жасасты, мұның табиғи нәтижесі ретінде Иран мәдениетінің ықпалына ұшырады.

3-) ИРАН ДІНДЕРІНІҢ ОРТАЛЫҚ АЗИЯДА ЖАЙЫЛУЫ

Негiзi III ғасырда Иранда қаланған манихейшілік VII ғасырда түрiк өлкелерiнде әр түрлi айла-шарғымен жергiлiктi халықтарды өзiне иландырып, дардай таралып кеткен-дi.
Зороастраның нанымы өзi өмiр сүрген дәуірдегі қоғамдық құрылымнан тiкелей әсер алған. Оның дәуіріндегі Иран қоғамы 3 әлеуметтік таптан құралушы едi: 1) билер уә рұһбандар (жрецтер), 2) жауынгерлер уә үй еркектерi, 3) сиыршылар. Осы қоғамдық құрылымға байланысты Зороастраның дiнiнде аталған 3 таптың жеке тәңiрлерi, яғни даивалары (тәңірсымақтар) хасіл болған. Ахұралар, яғни жоғары дәрежелi тәңiрлер, иелер, мисалға Митра мен Варұна, бiрiншi топтың, яғни үстем таптың меншiгiнде ғана болған.
Зороастризмнiң дiни әдебиеттерi 2 топқа бөлiнедi; алғашқы жазбалар авестан (көне Иран тілі) бойынша жазылған Авеста, ал қалғандары орта дәуір иран тiлi пахлауимен жазылған. Бұл нанымның ритуальдері отқа табыну және Наурыз мейрамын тойлау сықылдылар.
Македониялық Ескендiрдiң миладтан бұрынғы 330 жылғы шабуылынан кейiнгi 3-4 ғасырда Иран, грек мәдениетінің ошағына айналады һәм гректендiрiледі. Осының салдарынан жергiлiктi дiндер қудаланып, гректiң көптәңiрлi нанымдарының тәсiрi уә өктемдігі күшейеді. 227 жылы Иран шаһаншаһы аталып, таққа отырған I Ардашир, сасанилердiң билiгiн орнатады да, ол гректерге қарсы өшесіп, жергілікті зороастризмді ресми дiн деңгейiне көтереді.[45] Сүйтіп, Сасани билеушілерінің ресми пікрияты[46] Зәрдүшт діні болады. Отқақұлдық наным ел ішінде тамыр жаяйын дегенше, бұған жармасып, Иран жерiнде III-IV ғасырларда христиандық пен Мани (216-276) дiндерi үгiт-нәсихаттарын күшейтiп, кең тарала бастайды.
Со сықылды, ІІІ ғасырда Иран жерінде пайда болған Манихейизм отқақұлдардан көрмеген қорлығы қалмаған соң Орталық Азияға тайып тұрған. Манидің өзін жаншып өлтірген отқақұлдардың оның жора-жолдастарына зорлық-зомбылықтың көкесін көрсеткені белгілі. Сүйтіп, Орта Азияға зытып тұрған манишілер жаңа діндерді аңсап, ескі нанымдардың құрсауынан құтылғысы келіп тұрған халықтардың жарасына май жаққандай болады. Күшті миссионерлік тораб арқалы үгітін үдетіп жүргізген манишілдер өз кезегінде Орта Азиядағы отқақұлдарды басып тастайды. Өз отаны Иранда орын таба алмаған манихейшілік, түркі қағанаттарында мемлекеттік дін деңгейіне шейін көтеріледі.
Манихейшілік отқақұлдықты ресми дiн ретiнде танып, қабылдаған Иранда жылдам таралып, сонау батыстағы Испаниядан шығыстағы Қытай жеріне дейiн жайылады. Бұған өршеленген отқақұлдықтың қолдаушысы Сасани (224-651) шаһаншаһтары мен зороастрист дiн көсемдерi христиандық пен манихеизмді және бұддашылықты аямай қудалайды. Олар 276 жылы Манидi өлтiрiп, шәкірттерін Ираннан айдап, шығарады. Зороастризм тарапынан қатты қудаланған һәм жәбiрленген екiншi наным, отқақұлдықтың сектасы болған Маздакизм (маздеизм) еді. Ирандағы таптық оқшаулау (дискриминация) мен қанаушылық жүйесiне қарсы әрекет ретiнде V ғасырдың аяқ шенiнде пайда болған Маздакизмнiң негiзгi мақсаты меншiк нысаналарын халыққа қайтадан бөлiп беру, яғни байлардың мүліктерін кедей-жарлыларға тарату едi.
Л.С. Васильев, мани және маздак нанымдарының отқақұл Иранда жылдам һәм жаппай таралуы, зороастризмнiң осалдығы мен осы нанымға негiзделген мемлекеттiк жүйенiң нашарлығын көрсетедi деп бағалайды.[47] Көптәңiрлi маздеан доктринасы зороастризмнiң ең кемел формасы ретiнде қабылданады. Бірақ, оның нені тындырғанын жоғарыда айттық; отқақұлдықтың ең дамыған формасы болып табылатын осы секта әйелді ортақ меншікке айналдырды, сүйтіп жанұя ұғымын жойды. Иран жеріндегі отқақұлдардың басым көпшілігі VIII-Х ғғ. мұсылмандыққа қосылды. Бір қызығы олардың көбісінің парсы мәдениетінің топырағында өсіп-өнген шиғалықты (шиит) қабылдағаны.[48]
Несториұс, 431 жылы Эфесұс қаласында бойдақ Мәриям туралы "Теотокос” (грекше тәңiр-туар/богородец) деген сөздi айтуға болмайтыны, үйткенi, бұл сөздiң Иса Мәсіхтің фәнилік сипатымен ұштаспайтыны туралы фәтуа айтқан, хүкім берген. Несториұстың осы пiкiрiн құптаушы шәкiрттерi көбейiп, Эдесса (Urfa) мектебiнiң беделi артады, мұны байқаған қарсыластары Бизантия патшасының жарлығымен оның мектебін жапқызады, Несториұс Персияға (Иран) қашып кетуге мәжбүр болады.[49] Несториан шiркеуi 424 жылы басқа шiркеулерден дербес, жеке дiни орталық болып жарияланады. 486 жылдың ақпанында несториан шiркеуi Мопсуесталық Теодорды (Феодор) бас дiн көсемі етіп сайлайды.
Несториан шiркеуiнiң орталығы Ирандағы Нисибис қаласында болған. Олардың бас рұһбаны Мар Ябалла Сасани шаһаншаһы I Хұсраудан рұқсат алып, Бактрияда тұратын эфталиттерге (ақхұндар) үгіткерлер жібереді.[50] V-ғасырдың аяғында Иранның өзiнде 7 аймақтық дiни орталық, ал Арабыстан мен Үндiстанда бiрнеше басқармалар ашылады. 635-637 жылдары Иран тұтастай мұсылман билiгiне өткен соң несториандарға "милләт”, яғни "дiни жамағат” деген сипат (статус) берiледі де олардың хұқұқтарын халифа қорғайды. Осыдан кейiнгі 3 ғасыр бойы халифалардың қамқорлығында болған несториан шiркеуi әжептәуiр дамып, қаржылай құдіретi тасып кетеді. Сүйтiп, X ғасырдың аяғында халифалықтың аумағында 10 аймақтық дiни идара, сыртында, яғни Үндiстан мен Қытайда 5 орталық iстеп жатады. Қытай жерiнде несториан дiнi VII-X ғғ. арасында дәурен сүреді.

4-) ИСЛАМИЯТТЫҢ ИРАНДА ЖАЙЫЛУЫ
ЖӘНЕ ТҮРКІСТАН

Арабтар мұсылмандыққа кiрген соң, Исламмен абыройланған басты қауымдар ирандықтар, бәрбәрилер, хабаштықтар, түріктер, соғдылар, қапқаздықтар, ұрымдықтар, үндiстандықтар, қытайлар, зенгілер (негрлер) болды.
642 жылы Иран мен Хорасан елдері мұсылман билігіне қарағаннан кейін, мұсылман арабтар Мауера-ән-Нәһір уә Ішкi Азия өңiрлерiндегi халықтармен, атап айтқанда парсылар, соғдылар, түркiлер, мұңғұлдар, төбеттiктер (тибет) және қытайлармен қарым-қатынас орнатады. Алғашқы жойқын соғыс 636 жылы Қадисия деген жерде болады, ирандықтар жеңiлген осы ғазауаттан кейiн 637 жылы Желұла деген жерде екі жақ тағы да қарсыласады. Мұзаффар болған мұсылмандар Иранның оңтүстiгі мен батыс аймақтарын бағындырады. Сасани патшалығын құлатқан шешушi соғыс 642 жылы Нихауандта болады. 30 000 әскерлік мұсылман қолы Нұғманның басшылығында, ал 150 000 адамнан құралған Сасани қолы Фирұздың жетекшілігінде қарсыласады.[51] Осы аса дәһшетлі[52] соғыста мұсылмандар өздерінен 5 есе үлкен жау қолын ауыр жеңіліске ұшыратады; әскери дана Нұғман шәһид болады, отқақұлдардың басшысы Фирұз соғыста өледі. Нихауандтағы зафар III Йездүжердтiң (632-651) мемлекетін үзiлдi-кесiлдi құлатады, Иран тұтастай мұсылмандардың қолына өтеді. ІІІ Йездүжерд Мәру жаққа қашып, соғды бауырларынан, тіпті, Қытай императорынан көмек сұрайды. Оның артынша қуғыншылап барған арабтар соғды-түрік қосындарымен қақтығысып қалады. Демек, мұсылман арабтар мен түрiк-соғдылардың алғашқы саяси-әскери байланыстары осыдан басталады. 651 жылғы жорықтарда Мәру мен бірге Хорасан аймағы мұсылман билігіне қосылады.
Иран соғыстарында жергілікті халықтардың мұсылмандарға болысқанын байқаймыз. Әйтпесе, Йездүжерд патша шығыстағы соғды бауырластарына қашып бармас еді. Бірақ, осы арада мына нәрсені айтуға мәжбүрміз; Иран халықтары Исламиятты қошеметтеп қарсы алғанымен, аристократия мансұбтары, яғни ғасырлар бойы отқақұлдықты ақсүйектіктің бір нышаны, асабияты, мақтанышы деп көрген жоғары тап өкілдері мұсылманшылықтың жарқын жеңісін ешқашан да көре алмады. Отқақұлдықтың және көптәңірлі көне Иран діндерінің әсерімен пайда болған жаңсақ бағыттағы нанымдар мұның дәлелі.
Иран халықтарының сонау Әз Мұхаммед (569-632 vV,: y[V2 yV7~ V.) кезінде мұсылмандықты қабылдай бастағанын жоғарыда айтқанбыз. Салман әл-Фарси (парсылық, яғни ирандық) сахабалардың ең мұхтарамдарынан еді. Ғажам сахабалар өңге мұсылмандармен мешітте бір сапта, соғыста бір қатарда тұратұғын. Ғажам сахабаларға, тіпті, Пайғамбардың хатшылығы, қолбасылық, азаншылық сықылды жауапкершілігі һәм дәрежесі жоғары міндеттер тапсырылған. Пайғамбарымыз, хатта, бір уақиғаға байланысты Салманды өзінің "үй-ішіне” (Әһл-и Бәйт) жатқызған-ды. Алғашқы мұсылмандардың ішінде түрік нәсілінен Сұмеййе ханым мен Сұрайж қатарлы сахабаларды атауға болады. Әбу Жәһил тарапынан найзамен өлтірілген Сұмеййе Ислам тарихындағы тұңғыш шәһид саналады.[53] Мұның бәрі Исламияттың бір ғана ұлттың меншігі еместігін, күллі адамзаттың ортақ сенімі екенін дәлелдейді.
Әз Қоснұрлы Османның (573-656) тұсында Ахнаф Қайысұлы Иран өлкелерiн ашу (фәтіх) мiндетiн атқарған. Оның басшылығында Табаристан, Жозан, Талқан, Балқы өңiрлерi мұсылмандарға өттi.[54] Әл-Балазұридiң (уаф. 892) мәлiмдеуi бойынша Ахнаф Жейхұн өзенiнен өтiп, Мауера-ән-Нәһір тұрғындарымен бейбiт келiсiмдер жасаған.[55]
Аббасилердің 750 жылы билікті қолға алуында елеулі қызмет атқарған Әбу Мүслім әл-Хорасанидің (727?-755) халифа тарапынан дарға асылуы келеңсіз уақиғалардың өрбуіне апарып соқтырады.[56] Әбу Мүслімнің өлтірілуі кейбір құсақорлар мен Исламияттан бұрынғы Иран діндерін ұстанушы сиқырпаздардың фитнә шығаруына апарып соқтырады. Мәселен, зороастризмнің маздакист сектасын ұстанушы Сұнбад, Әбу Мүслімнің кегін қайтару керек деп көтеріліс бастайды. Осы арада "Рауандия” деп аталатын тағы бір фитнәшіл топ пайда болады. Отқақұлдықты қайтадан жаңғыртуға тырысқан осы топ, Әбу Мүслімнің рухы қайтып келіп, басқа денеге кірмек, қайтадан тірілмек деген секілді пікірлер таратады да Хорасан өңірінде үгіт жүргізіп, елдің шырқын бұзады. Халифа әл-Мансұр 757-758 жж. фитнәшілдерді басып, бұзақылықты тоқтатады. Сондай дінбұзарлардан мұсылман атын жамылған, бірақ отқақұл Бихафридті айтуға болады. Бұған қоса, Мұқаннаның сенімін жақтап Әрмәния уилаятында тәуелсіздік жариялап, бас көтерген Бабакты (уаф. 838) да айтуға болады. Бабак кейбір ирандықтар тарапынан құрылған Хұррам-динан сектасының басшысы еді. Бұл секта, жоғарыда айтылғандай Әбу Мүслім өлген жоқ, ол бір күні қайтып келіп, билейді деген жаңсақ жолды уағыздаушы еді. Бабак 816-837 жылдары Әрмәния аймағында Бизантияның да қолдауымен халифалыққа қарсы көтеріліс жасап, фитнә хасіл қылады. Аяғында, 837 жылы Ұсрұшана әміршісі, түркі нәсілінен Афшиннің қолы көтерілісті жойып жібереді.
Алайда, ирандықтар мен түркілердің халифалықтың билігіне таласы тоқталмайды; мәселен, ирандық буайхилер 945 жылы Бағдадты жаулап алып, өздерінің мұтлақ (абсолютті) хакімиятының танылуын талап етеді. Орталық билікке жан-жақтан қол сұғушылық уақыт өткен сайын үдей түседі. Халифа ағзам ел билеушісінен гөрі діни қызметкерге айналады. 1055 жылы Селжүк билеушісі Тұғрұл Бек (990?-1063) Бағдадты өзіне қаратады. Оның орталық билікті толықтай өзіне аударып алуға жетерлік күш-қуаты һәм мүмкіншілігі бар еді. Бірақ, ол, қайта, халифаны орнында қалдырады да, оның хүкімін нығайтады. 

Похожие материалы

Рахмет ретінде астында тұрған жарнамалардың біреуін басуды сұраймын!

Категория: Қазақша курстық жұмыстар | Добавил: Admin
Просмотров: 737 | Загрузок: 261 | Рейтинг: 0.0/0
Всего комментариев: 0
Добавлять комментарии могут только зарегистрированные пользователи.
[ Регистрация | Вход ]