Приветствую Вас Гость • Регистрация • Вход • RSS
Вторник, 6.12.2016
Главная » Файлы » Курстық жұмыстар » Қазақша курстық жұмыстар [ Добавить материал ]

Қазақ тіліндегі жылқы малына қатысты фразеологиялық тіркестердің этномәдени уәждемесі


Оқушылар,студенттер,мұғалімдер,сайт қолданушылары өз материалыңызбен бөліссеңіз қуанышты болатын едік!

[ Скачать с сервера (245.5Kb) ] 23.02.2014, 15:52
Зерттеу жұмысының өзектілігі. Егеменді ел болып, тәуелсіздік туын биік көтерген қазақ елінің бүгінгі таңдағы алдына қойған мақсаты – дамыған елу ел қатарына қосылу. Бұл мақсатқа жетудің бір жолы – қай сала болса да барынша еңбек етіп, қазақтың материалдық, рухани байлықтарын әлемге танытуға әрекет жасау. Осыған байланысты қазақ тіл біліміндегі этнолингвистикалық зерттеулерде қазақ ұлтының болмысы, дүниетанымы тілінде сақталған құнды дүниелерімен танылуда. Академик Ә.Т.Қайдардың осы бағыттағы «Қазақтар ана тілі әлемінде» және «Қазақ қандай халық» атты көлемді еңбектерін жазу үстінде екендігі ғылыми көпшілікке белгілі. Сонымен қатар ғалымның жетекшілігімен қазақ этносының тілін дүниетанымы, салт-дәстүрі, наным-сенімі арқылы зерттеу ісі кеңінен қолға алынып отыр. Себебі қай халықтың болса да қоршаған ортаға, күнделікті тұрмыс-тіршіліктегі қажеттіліктерге байланысты санасындағы ойы, ұғымы тілі арқылы жарыққа шығатыны қазіргі тіл білімінде антропоцентристік бағыт арқылы дәлелденуде. Осыған байланысты этномәдени мұра, ұлттық таным негізінде жасалған айшықты тұжырым ретінде фразеологиялық тіркестерді (ФТ) зерттеудің мәні зор. Осындай халықтың жадында сақталып бүгінгі күнге жеткен сөз байлығымызды жинап, толық меңгеріп, өзіндік нақыш-бояуымен келесі ұрпаққа табыс ету – бүгінгі таңдағы қазақ тіл білімінде қалыптасқан этнолингвистика саласының негізгі міндеттерінің бірі.
Қазақ халқының ұлттық болмысы мен танымын көрсететін қазақ тілінің сүбелі қабаттарының бірі – төрт түлікке байланысты, оның ішінде жылқы малына қатысты тұрақты тіркестер деуге болады. Т.Қоңыровтың «Қазақ тілінің тұрақты теңеулері сөздігінде» берілген 5000 фразеологизмнің 1300-і (25 %) жануарлар атауларымен байланысты болса, оның 449-ы үй жануарлары болып келеді. Әрине, бұның ішінде ең көбі жылқы малына қатысты фразеологизмдер (103, 22,9 %).
Заман ағымына қарай ғылым да, зерттеу әдістері де, түрлі бағыттарда даму үстінде. Төрт түлік атауларын зерттеу сонау ХІ ғасырда тек сипаттау, салыстыру әдістерімен шектелсе, соңғы уақыттарда салғастырыла (Номинханов), тақырыптық топ аясында қарастыру (Тоқтағұл), ономасиологиялық негізін анықтау (Жанәбілов) сияқты әр алуан объектілік тұрғыдан зерттеліп отыр. Ал соңғы 10-15 жыл ішінде дамып келе жатқан этнолингвистика ғылымының аясында  төрт түлік ішіндегі жылқы малына қатысты ФТ мәселесі арнайы зерттеу нысаны болған жоқ. Сондықтан да біздің жұмысымыз, жылқы малына қатысты ФР-терді осы аспектіде қарастыруға арналды. 
Төрт түлікке қатысты ФТ-терді зерттеуге қатысты теориялық мәселелердің ғылыми негізі С.Кеңесбаев, Ә.Қайдар, М.М.Копыленко, С.Сәтенова, Г.Смағұловалардың зерттеу еңбектерінде кеңінен қарастырылады. ФТ-тер қалыптасуының нақты уәжділік және этнолингвистикалық сипаты А.Жылқыбаева, Қ.Ғабитхан, Ш.Сейтова, Б.Дина, Ш.Қарсыбековалардың зерттеулерінің арнайы зерттеу нысаны болған. 
Қазақ этномәдениетін сипаттайтын өзекті арқаудың бірі – қазақ тілінде жылқы малына қатысты қалыптасқан ФТ-тер. Осыған орай аталмыш зерттеудің мақсаты – сөздік қорымыздағы жылқы малына қатысты ФТ-терді барынша жинастырып, тілдік деректерді молынан беру, олардың мағынасын экстралингвистикалық факторлар арқылы ашуға талпыныс жасау.
Осымен байланысты ұлттық болмыс пен төл мәдениетті тану мен танытуға байланысты тілде қалыптасқан жылқы малына байланысты ФТ-тердің, тарихи-этнографиялық деректердің, этнолингвистикалық сипатын зерттеу, талдаудың өзектілігі дау туғызбайды. Сондықтан да бұл тақырыптың этнолингвистикалық тұрғыдан алынып, арнайы қарастырылуы және жылқы малына қатысты ФТ-тердің халқымыздың ертедегі дүниетанымы мен наным-сенімдерін, салт-дәстүрлерін, әлеуметтік-қоғамдық факторларға қатысты ұғымдарына негіз болып, абстракцияланып, уақыт өте келе адамды бейнелеуге, танытуға дәйек болуын тілдегі нақты да, бай тіл деректері негізінде анықтау, дәлелдеу – зерттеу жұмысының өзектілігі болып табылады.
Зерттеу жұмысының нысаны. Қазақ тілі тілдік деректеріндегі жылқы малына қатысты ФТ-тердің танымдық мәні, жасалу жолдары мен этнолингвистикалық табиғатын ашу – зерттеудің нысанына жатады.
Зерттеу жұмысының пәні. Қазақ тіліндегі жылқы малына қатысты ФТ-тердің этнолингвистикалық сипаты.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеттері. Зерттеу жұмысының мақсаты – қазақ тіліндегі жылқы малына қатысты ФТ-тердің этномәдени уәждемелерін анықтау. Осы мақсатқа сай алдымызға төмендегідей міндеттерді қойдық: 
- жылқы малына байланысты қазақ тіліндегі және басқа түркі тілдеріндегі зерттеулерге, мәліметтерге тақырыптық-мағыналық тұрғыдан ғылыми шолу жұмысын жүргізу;
- қазақ тіліндегі жылқы малына қатысты  ФТ-терді жинастырып, тақырыптық топтарға жіктеу;
- қазақ тіліндегі жылқы малына қатысты ФТ-тердің уәжділік сипатын анықтау;
- қазақ тіліндегі жылқы малына қатысты ФТ-тердің этнолингвистикалық табиғатын экстралингвистикалық факторлар арқылы айқындай отырып, мағынасын ашу;
- түркі тілдеріндегі жылқы малына қатысты ФТ-тердегі ұқсастықтар мен айырмашылықтарды анықтау;
Зерттеу жұмысының әдіс-тәсілдері. Диссертациялық жұмыстың мақсат-міндеттеріне сәйкес тарихи-салыстырмалы, сипаттамалық зерттеу, жүйелеу, тақырыптық-мағыналық топтастыру, этнолингвистикалық талдау әдістері қолданылды. 
Зерттеу жұмысының дереккөздері. Зерттеу жұмысының дереккөздеріне: Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі (І.Кеңесбаев, 1977), Ә.Қайдардың «Халық даналығы» және «Тысяча метких и образных выражений» сөздіктері, Р.Сыздықтың «Сөздер сөйлейді» еңбегі, Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі (он томдық: 1974-1986), Қазақ тілінің қысқаша этимологиялық сөздігі (1966), Қазақ тілінің аймақтық сөздігі (2005), Кыргыз тилинин фразеологиялык сөздүгү (Ж.Осмонова, К.Конкобаев, Ш.Жапаров, 2001), Türk atasözleri (1993), Древнетюркский словарь (1969) және С.Сәтенованың, Ж.Бабалықұлының, Х.Арғынбаевтың, А.Тоқтабайдың, С.Қасимановтың Ә.Ермековтың еңбектері, халық ауыз әдебиеті үлгілері алынды.
Зерттеу жұмысының әдістанымдық негіздері. Зерттеу жұмысына қазақ тіл біліміндегі Ә.Қайдар, Р.Сыздық, М.М.Копыленко, Е.Жанпейсов, Н.Уәлиев, Ж.Манкеева т.б. ғалымдардың зерттеу қағидалары теориялық-әдістанымдық тұрғыдан басшылыққа алынып, жұмыстың орындалып шығуына ғылыми негіз болды.
Зерттеу жұмысының ғылыми жаңалығы мен нәтижелері. Бұл жұмыста қазақ тіліндегі жылқыға қатысты ФТ-тердің этномәдениетпен сабақтастығы этнолингвистикалық аспектіде арнайы зерттелініп, төмендегідей нақты нәтижелер қорытындыланды:
- жылқы малына қатысты ФТ-тер жинақталып, тақырыптық-мағыналық топтарға жіктелді;
- жылқы малына қатысты біршама ФТ-терге этнолингвистикалық түсінік берілді;
- жылқы малына қатысты ФТ-тердің этнолингвистикалық сипатын дәйектейтін уәждік белгілері анықталды;
- жылқы малына қатысты ФТ-терге ұйытқы болған біршама сөздерге этимологиялық талдау жасауға талпыныс жасалды.
Зерттеу жұмысының теориялық маңыздылығы. Қазіргі уақыт талабында белгілі бір ұлт этносының дүниетанымын, ой-санасын, өркениеті мен мәдениетін тіл арқылы, оның ақпараты арқылы білу – ең маңызды да өзекті мәселелердің бірі. Бұл – қазіргі қазақ тіл біліміндегі антропоцентристік бағытқа толығымен сәйкес келеді. Осы тұрғыдан алғанда қазақ тіліндегі жылқы малына қатысты ФТ-тердің табиғатын этнолингвистикалық тұрғыдан талдап ашып беру, олардың этномәдени мағыналарын анықтау, «тіл мен ұлт», «тіл мен мәдениет» қағидасына сәйкес интерпретация жасаудың мәні ерекше. Осымен байланысты зерттеу барысында жасалған тұжырымдар мен нақты нәтижелер қазақ тіл білімінің этнолингвистика, лингвомәдениеттану салаларының қалыптасуына өз деңгейінде теориялық үлес қоса алады.
Зерттеу жұмысының практикалық маңыздылығы. Зерттеу жұмысы нәтижелерін жоғары оқу орындарында оқытылатын – тіл тарихы, лексикология, фразеология, этнолингвистика, лингвомәдениеттану салаларының теориялық курстарын оқытуда, түрлі арнаулы семинарлар мен курстарды жүргізуде пайдалануға, қолдануға болады деп санаймыз.
Сондай-ақ, зерттеу жұмысы нәтижелерін, лексикографиялық тәжірибелерде – сөздіктер құрастыруда, шешендік өнерде т.б. мәдени коммуникация қызметтерінде де практикалық тұрғыдан тиімді пайдалану тұрғысынан құндылығы бар деуге болады.
Зерттеу жұмысы бойынша қорғауға ұсынылатын тұжырымдар.
- Қазақ тілінің сөздік қорында жылқыға қатысты қалыптасқан ФТ-тер – ұлт болмысы мен мәдениетін сипаттайтын негізгі этномазмұнды ақпарат көздерінің бірі;
- жылқы малына қатысты ФТ-тердің жасалуына жылқының жасы мен жынысына, тегі мен табиғи ерекшеліктеріне, дене мүшелеріне, түр-түсіне, жылқы ауруына, сыны мен бабына, мінезіне, түрлі жай-күйі мен қимыл-қозғалысына, жылқы шаруашылығына, ат-әбзелдеріне қатысты этномәдени атаулар уәж болған;
- жылқы малына қатысты ФТ-терді толық жинақтап, олардың жасалу уәждерін ашып көрсету – этнолингвистика мәселелерінің бірі; 
- жылқы малына қатысты қалыптасқан ФТ-тер халқымыздың дүниетанымы мен наным-сеніміне, салт-дәстүріне, әлеуметтік-қоғамдық факторларға  байланысты бейнесін жасауға қатысты коннотациялық сипаттағы тілдік бірліктер;
- жылқы малына қатысты ФТ-дерге көбінде жылқының тек жақсы қасиеттері негіз болған;
- зерттеу материалы тақырыптық-мағыналық топтарға сараланды.
Зерттеу жұмысының талқылануы мен жариялануы. Зерттеу жұмысының негізгі мазмұны мен нәтижелері М.Х.Дулати атындағы Тараз мемлекеттік университетінің ұйымдастыруымен өткен М.Мырзахметұлының 75 жасқа толу мерейтойына арналған "Түрік халықтары әдебиеті тарихының өзекті мәселелері: өткені, бүгіні және ертеңі” атты Халықаралық ғылыми-теориялық конференцияда (Тараз, 2005), Тараз мемлекеттік педагогикалық институты ұйымдастырған "Жас ғалым – 2005” атты Республикалық ғылыми-практикалық конференцияда  (Тараз, 2005), академик Ө.Айтбаевтың 70 жылдық мерейтойына байланысты өткен «Академик Ө.Айтбайұлы және тіл білімінің мәселелері» атты халықаралық ғылыми-теориялық конференцияда  (Алматы, 2007), А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты жанындағы «Лингвистикалық жұма» атты ғылыми-әдістемелік лингвистикалық семинарда (2007, маусым) баяндалып, тақырыпқа қатысты ғылыми басылымдарда 4 мақала жарияланды. 
Зерттеу жұмысының құрылымы. Зерттеу – кіріспеден, екі тараудан, қорытындыдан, пайдаланылған әдебиеттер тізімінен және қосымшадан тұрады.









НЕГІЗГІ БӨЛІМ

Диссертацияның кіріспе бөлімінде тақырыптың өзектілігі, зерттеу нысаны, пәні, мақсаты мен міндеттері айқындалып, жұмыстың ғылыми жаңалығы, теориялық және практикалық маңызы, қорғауға ұсынылатын тұжырымдар зерттеу барысында қолданылған әдістер, пайдаланылған тілдік дереккөздер, жұмыстың жариялануы туралы мәлімет беріледі.
Жұмыстың бірінші тарауы «Қазақ тіліндегі жылқыға қатысты тақырыптық-мағыналық топтардың этномәдени мәні» деп аталады. 1.1. «Жылқы ұғымының мәдени, тарихи, этнографиялық, тілдік т.б. тұрғыдан зерттелу жайы» атты бірінші тараушада төрт түлік малға, оның ішінде жылқыға байланысты тілдік бірліктердің көне жазба ескерткіштерден бастап бүгінге дейінгі жарық көрген еңбектерде керегінше сөз болғандығы айтылады. Жалпы түркітануда жылқы малы атауларын сөз еткен авторлардың ішінде Н.Махмудов (өзбек тілі), Р.Г.Ахметьянов (татар тілі), А.Шынардың (түрік тілі) еңбектерінің орны айрықша. Сондай-ақ, Т.Дүшеналиева (қырғыз тілі), Т.Урунов (өзбек тілі), М.Н.Губогло (гагауыз тілі), Э.Ф.Ишбердин (башқұрт тілі), К.А.Новиков (тұңғыс-манжұр тілі), Ц.Д.Номинханов (түркі-монғол тілдері) т.б. сияқты ғалымдар өз зерттеулерінде жан-жануарлар лексикасын әр қырынан қарастырып, оның ішінде жылқы малына қатысты пікірлерін де берген.
Қазақ тіл білімінде төрт түлік малға қатысты атаулар мәселесі ХХ ғасырдың екінші жартысынан бастап Ш.Жанәбілов (1953), Ә.Жақыпов (1983), Т.В.Линко (1989), С.К.Сәтенова (1990), М.С.Бейсенова (1997), Б.Тлепин (1997), Р.З.Панзарбекова (1998), Б.С.Тоқтағұл (2005), Н.Айтбаева (2007) т.б. сияқты тілші-ғалымдардың диссертацияларында жүйелі сөз болады. Сондай-ақ, Е.Жанпейсов, О.Нақысбеков, Ж.Бабалықұлы, Х.Арғынбаев, Ә.Ермеков, А.Тоқтабаев, С.Қасиманов, Қ.С.Ахметжанов, Ж.Сейітқұлова т.б. ғалымдардың зерттеу мақалалары мен еңбектерінде жылқы малына қатысты мәселелер әр қырынан қарастырылды. 
Келесі 1.2 «Жылқыға қатысты ФТ-терді тақырыптық-мағыналық топтарға бөлудің теориялық негіздері» деп аталатын тараушада қазақ тіл біліміндегі тілші-ғалымдардың тақырыптық топтарға бөлуде ұсынған теориялық тұжырымдамалары мен номинация теориясы сөз болады. 
Қазақ этнолингвистикасы – зерттеу объектілерін өзара әрі іштей топтастыра зерттеу принципін қатал сақтауды талап етеді. Бұл жүйелілік принципі талабынан туындайтын әдіс-тәсілдердің бірі. Акдемик Ә.Т.Қайдар этнолингвистикалық деректерді «Адам», «Қоғам», «Табиғат» деп аталатын үш үлкен салаға жіктеуді ұсынған [1, 19]. Ғалым ана тіліміздің сөздік қорының мәйегі саналатын ФТ-тердің басым көпшілігінің қай кәсіпке байланысты туындағанына және қазіргі уақыттағы білдіретін ұғымына қарай топтастырудың қажеттілігіне ерекше мән береді.
Дегенмен, бұл «Адам», «Қоғам», «Табиғат» макротоптық жүйесінің этнолингвистикалық зерттеулердегі мәнін, тақырыптық-мағыналық, лексико-семантикалық топтастырудың құрылымдық лингвистикадағы тиімділігін жоғары бағалай отырып, тілді ұлт танымымен тығыз байланыста қараған зерттеулерде сол ұғымның атауына не уәж болып тұр деген өзекті мәселе номинация теориясына сүйенуді қажет етеді. Оны пайдаланудың тиімді үлгісі қазақ тіл білімінде баршылық. Мысалы, Б.Қалиевтің, К.Хұсайыновтың Ж.Манкееваның, Е.Керімбаевтың, Р.Шойбековтің т.б. зерттеулері бұған дәлел.
Нақты айтқанда номинация теориясы нысанды, оның қызметін сипаттайтын, атау үшін негіз бола алатын ерекшеліктерін, айрықша белгілерін, сапаларын, яғни тілдік емес те уәждерін анықтауға назар аударады. Сонымен, қазіргі номинация теориясында зат атауының негізіне уәж болған сол заттың ерекше белгілері, қасиеттері мен сапалары алынады. 
Өсімдік әлемінің ұлттық атауларын зерттеген профессор Б.Қалиев бүгінде ғалымдардың атауға негіз болатын уәждеменің ортақ жүйесін төрт тақырыптық топқа (табиғат, адам, қоғам, таным) бөліп қарастыруды ұсынып отырғанын айта келе, номинацияның бұл принципін барлық тілдерге ортақ әмбебап деп тануға болатынын айтады [2, 53]. 
Профессор Ж.Манкеева атау мен зат арасындағы тілдік емес факторларды жан-жақты зерттемей тұрып, оның шығу себебін анықтау оңай бола бермейтінін айта келе тіл біліміндегі атаудың (номинацияның) екі дәрежесін атап көрсетеді:
1) бірінші дәрежелі немесе алғашқы атау (первичная номинация). Ол – атаудың аталушы заттың қасиеттерімен уәжделеді.
2) екінші дәрежелі немесе кейінгі атау (вторичная номинация). Онда сөздің семантикалық дамуы нәтижесінде өзін тудырған түбірмен мағыналық байланысы үзіледі [3, 249]. 
Екінші дәрежелі атаудың барлық түрінің негізінде адам ойлаудың ассоциативті сипаты жатады. Ол көбінесе бұрыннан бар, етене таныс нәрселермен ұқсатумен байланысты болады. Яғни біз қарастырып отырған ФТ-тер – екінші дәрежелі атау. 
Сондай-ақ, осы тараушада тақырыптық топтарға бөлуге байланысты С.Сәтенова, Р.Шойбеков, Ш.Қарсыбекова, Ш.Сейітова сияқты ғалымдардың зерттеулеріндегі тұжырымдары да пайдаланылды. 
1.3 «Жылқыға қатысты қалыптасқан ФТ-дегі уәжділік сипаты» деген тарауша іштей 7-ге бөлінеді. 
Уәжділік – синхронды түсінік, оны этимологиямен шатастыруға болмайды. Бұл мәселені профессор М.М.Копыленко: «... труд этимолога в известном смысле заканчивается там, где начинаются усилия мотиволога. Этимолог вскрывает побудительный фактор, признак, который лег в основу наименования, т.е. его мотив. Но закономерности мотивации, наличие или отсутствие мотивированности, группировка мотивов по мотивемам – эти и другие проблемы мотивологии в орбиту внимания этимолога не входят», – деп түсіндіреді [4]. 
Одан әрі осы пікірін нақтылай келіп, ғалым түркі тілдеріндегі жануарлар атауларының уәждемелеріне әсер ететін негізгі факторларды төмендегіше атап көрсетеді: 1) түркі халықтарының өздерін қоршаған ортаға деген байқағыштық қасиетінің жоғары болуы; 2) тілдераралық жануарлар атауларына байланысты дамыған ононимияның болуы; 3) жануар атауларының екінші бір жануар атауы арқылы белгілі мөлшерде дамуы.
Осы қағидаға сүйене отырып, зерттеу нысанына сәйкес талдау жасау қазақ халқының қаншама ғасырлар бойы мал шаруашылығымен айналысып, оның бүкіл қыр-сырын дұрыс тани білгендігіне көзімізді жеткізеді.
1.3.1 «Жасы мен жынысына қатысты уәжділік» деген тараушада аты айтып тұрғандай  жылқының жас ерекшелігіне және жынысына қатысты ФТ-тердің уәжділік сипаты сөз болады. Мысалы, жылқының алты айға дейінгі төлі – құлынды желіге байлағанға дейінгі кезеңде құлыншақ деп атайды (1-1,5 айлық кезең). Құлыншақты желіге байлаудың екі шарты бар. Оның біріншісін қазақ қарақұлақ болу десе, екіншісін  өркен тастау деген тіркеспен айтқан. «Қарақұлақ болудың» мәнісі мынада: құлыншақ құлағының ішкі жүні сары мамық сияқты болады да, тарала келе сол жүнді қара қылшық басады. Бұл – марқаю нышаны, құлындық кезеңге жеткендігі, байларманға көнбістігі. Ал өркен – құлыншақтың ішінен түсетін бірінші тоңғақ. Желіні сабасына келген саумалды мама биенің құлыншағы уызға бөгіп өркенін ерте тастайды. Өркені түскен құлынды жылқы малына кәнігі шаруа тапжылтпай таниды. Жүні жылтыр, көз жанары нұрлы, қабағы ашық, қимылы ойнаңқы болса, өркені өсіп (пісіп) түскендік нышаны. Сондай-ақ, тілімізде «қубас айғыр құнанын қажылайды» деген ФТ-ті кездестіруге болады. "Қубас” деген ұғым жылқы малына қатысты болғанда бауырынан еркек құлын ермеген айғырға қарата айтылады. Ал өзінен еркек құлын болмаған айғыр үйіріндегі өз кіндігінен емес, басқа айғырдан туған тай-құнандарды жайпап қуып, өз үйірін қызғанады. Бұл өз үйіріне шаппайтын, оны басқадан қызғанатын жылқы малының өзіндік бір әдеті.
Келесі тарауша 1.3.2 «Түр-түсіне байланысты уәжділік» деп аталады. Қазақ халқының көшпелі тұрмыс-тіршілігінде төрт түлік малдың орны ерекше болғандықтан олардың түр-түсін де дәл анықтап, өзіне сәйкес ат қойып, оны қолдана білуге ерекше мән беріп келген. Сондықтан да болар халықтың дүниетанымынан, салт-санасы мен әдет-ғұрпынан, наным-сенімінен жылқы малының түр-түсіне байланысты тілдік бірліктер айрықша орын алады. 
Белгілі этнолог Ж. Бабалықұлы жылқы түстерінің бір мыңға жақын болатынын анықтаған. «Қазақ халқы бүкіл өң-түсті қылаң, баран деп екі текті топқа жіктейді. Қылаң дегені – ақ, боз, ақ боз, шаңқан, шаңқан боз, тарлан, ақ тарлан, т. б. Баран дегені – қара, қоңыр, көк, жасыл, қызыл, күрең, жирен, торы, сұр, күлгін, құла, шабдар, сары, т.т. Халқымыздың баранға жіктеген өң-түстері табиғаттағы кемпірқосақ түсі негізінде аталған деуге болады», – деп жылқы малына тән түстерді атап көрсетеді [5].  
Ата-бабаларымыз малдағы ала түсті «сауысқан ала, ит ала» деп екі топқа жіктейді. Өзгермейтін, құбылмайтын, бір тал түк немесе қылын қисайтпайтын, табиғи түсін, үлгі, көлем қалпын бұзбайтын ала жылқыны – сауысқан ала деп атайды. Табиғи үлгі, пішін, қалып сақтамайтын, денеде белгілі бір тұрақты орны жоқ, бірде үлкен, бірде кіші, қыңыр-қисық, тұрақсыз өң-түсті атты ит ала деп атайды. 
Тәжірибелі жылқышылар мен бапкерлер боз түстінің баран түстіге қарағанда әлсіз болатынын айтады. «Қаракөк не жүйрікті алам, не берікті алам» деген мәтелден берік аттардың қаракөк түстен шығатынын байқаймыз [6, 41]. Сонымен қатар, халқымыздың тілінде жылқы малының түр-түсіне байланысты алалы жылқы, ақтылы қой, ала тайдай бүлдіру, ала айғырдан ала аяқ тумаса да, ала тұяқ туады, бір биеден ала да туады, құла да туады т.б. деген сияқты ФТ-терді кездестіруге болады. 
Жұмыстың келесі тараушасы 1.3.3 «Сыны мен бабына қатысты уәжділік» деп аталады. Сақ заманынан бері қарай қазақ даласы жылқының неше алуан әдемі, сұлу мүсінділерін баптаған. Әдебиетші-ғалым Ж.Дәдебаев қазақ халқының тұлпар баптаудағы көп ғасырлық бай тәжірибесі біздің қолымызға түгел жетпегенін, оның көпшілігі ерте дәуірдегі білгірлермен бірге ұмыт болғанын айтады [7, 5]. Әр түрлі деректер арқылы бүгінгі ұрпаққа жеткен ат сыны, ат баптау үлгілері сол байырғы тұлпар сыны мен тұлпар баптаудың үзік-үзік жұрнақтары дерліктей ғана. Қазақ тілінде жылқының жасына, жынысына, түр-түсіне, мінезіне т.б. байланысты ФТ-термен қатар оның сыны мен бабына қатысты ФТ-тердің де кездесуі осы себепті болса керек. 


Похожие материалы

Рахмет ретінде астында тұрған жарнамалардың біреуін басуды сұраймын!

Категория: Қазақша курстық жұмыстар | Добавил: Admin
Просмотров: 851 | Загрузок: 269 | Рейтинг: 0.0/0
Всего комментариев: 0
Добавлять комментарии могут только зарегистрированные пользователи.
[ Регистрация | Вход ]